Umowę o pracę można zakończyć na 4 podstawowe sposoby: za porozumieniem stron, za wypowiedzeniem, bez wypowiedzenia albo z upływem czasu, na jaki została zawarta. Najczęstsze terminy wypowiedzenia dla umowy na czas określony i nieokreślony to 2 tygodnie, 1 miesiąc albo 3 miesiące, zależnie od stażu pracy u danego pracodawcy. To temat, w którym liczą się konkrety, a nie ogólne hasła. Inny tryb sprawdzi się wtedy, gdy strony chcą rozstać się spokojnie i szybko, a inny wtedy, gdy dochodzi do ciężkiego naruszenia obowiązków. Poniżej masz praktyczny, ludzki i oparty wyłącznie na rządowych źródłach przewodnik po tym, jak legalnie zakończyć umowę o pracę.
Jakie są sposoby zakończenia umowy o pracę?
Kodeks pracy wskazuje wprost, że umowa o pracę rozwiązuje się:
- na mocy porozumienia stron,
- przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia,
- przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia,
- z upływem czasu, na który była zawarta.
To oznacza, że nie zawsze trzeba składać klasyczne wypowiedzenie. Czasem wystarczy wspólne ustalenie daty zakończenia współpracy, a przy umowie terminowej stosunek pracy kończy się automatycznie w dniu wskazanym w umowie, o ile wcześniej nie zostanie rozwiązany w inny dopuszczalny sposób.
Kiedy najlepiej wybrać porozumienie stron?
Porozumienie stron to najszybsza i najbardziej elastyczna forma zakończenia zatrudnienia. Można w ten sposób rozwiązać każdą umowę o pracę i ustalić dowolny termin jej zakończenia, nawet natychmiastowy, o ile zgadzają się na to obie strony.
To dobre rozwiązanie, gdy pracownik i pracodawca chcą uniknąć sporu, skrócić czas rozstania albo dopasować datę odejścia do realiów firmy. Rządowe źródła podkreślają, że z propozycją takiego rozwiązania może wyjść zarówno pracownik, jak i pracodawca.
W praktyce warto zrobić to na piśmie, nawet jeśli sama idea porozumienia opiera się na zgodnej woli obu stron. Taka forma po prostu ogranicza ryzyko nieporozumień.
Jak złożyć wypowiedzenie umowy o pracę?
Wypowiedzenie to jednostronne oświadczenie woli. Oznacza to, że zgoda drugiej strony nie jest potrzebna. Każda ze stron może rozwiązać umowę o pracę za wypowiedzeniem, a umowa kończy się z upływem odpowiedniego okresu wypowiedzenia.
Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że oświadczenie o wypowiedzeniu albo rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia powinno nastąpić na piśmie. Jeżeli wypowiedzenia dokonuje pracodawca, w określonych przypadkach ma także obowiązek wskazać przyczynę i poinformować pracownika o prawie odwołania do sądu pracy.
Dla pracownika ważna praktyczna zasada jest taka, że składając zwykłe wypowiedzenie, nie musi on podawać przyczyny. PIP potwierdza to w swoich materiałach dotyczących rozwiązywania umów o pracę.
Ile wynosi okres wypowiedzenia?
Przy umowie na czas określony i nieokreślony okres wypowiedzenia zależy od długości zatrudnienia u danego pracodawcy:
- 2 tygodnie, gdy pracownik był zatrudniony krócej niż 6 miesięcy,
- 1 miesiąc, gdy był zatrudniony co najmniej 6 miesięcy,
- 3 miesiące, gdy był zatrudniony co najmniej 3 lata.
Przy umowie na okres próbny obowiązują inne terminy:
- 3 dni robocze, jeśli okres próbny nie przekracza 2 tygodni,
- 1 tydzień, jeśli okres próbny jest dłuższy niż 2 tygodnie,
- 2 tygodnie, jeśli okres próbny wynosi 3 miesiące.
To jeden z najważniejszych elementów całej procedury, bo błędne ustalenie długości wypowiedzenia może prowadzić do sporu. W dodatku okres zatrudnienia potrzebny do ustalenia wypowiedzenia bywa liczony szerzej niż tylko na podstawie jednej umowy, jeśli wynika to z następstwa prawnego pracodawcy.
Czy pracownik może odejść bez okresu wypowiedzenia?
Tak, ale tylko w sytuacjach przewidzianych przez przepisy. PIP wskazuje, że pracownik może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia, gdy pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika, na przykład w razie niewypłacania wynagrodzenia. W takim przypadku pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.
Tu nie wystarczy samo niezadowolenie z pracy. Musi chodzić o poważne naruszenie obowiązków pracodawcy. Co ważne, oświadczenie pracownika również powinno być złożone na piśmie i zawierać przyczynę uzasadniającą taki tryb rozwiązania umowy.
Kiedy pracodawca może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia?
Pracodawca może sięgnąć po ten tryb tylko wyjątkowo. PIP przypomina, że tak zwany tryb dyscyplinarny powinien być stosowany ostrożnie i dotyczy przypadków, w których pracownik ciężko narusza swoje podstawowe obowiązki. Oświadczenie o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika można wręczyć w ciągu 1 miesiąca od dnia, w którym pracodawca dowiedział się o przyczynie uzasadniającej rozwiązanie.
Z punktu widzenia pracodawcy to termin krytyczny. Po jego przekroczeniu zastosowanie trybu dyscyplinarnego może zostać skutecznie zakwestionowane.
Czy przy wypowiedzeniu przysługują dni wolne na szukanie pracy?
Tak, ale nie zawsze. Zwolnienie na poszukiwanie pracy przysługuje tylko wtedy, gdy wypowiedzenia dokonuje pracodawca i gdy okres wypowiedzenia wynosi co najmniej 2 tygodnie. Wymiar tego zwolnienia to 2 dni robocze przy wypowiedzeniu 2-tygodniowym lub 1-miesięcznym oraz 3 dni robocze przy wypowiedzeniu 3-miesięcznym. Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron nie daje takiego uprawnienia.
To częsty błąd w praktyce. Wiele osób zakłada, że każde rozstanie z firmą daje prawo do dni na znalezienie nowej pracy. Rządowe źródła pokazują jasno, że tak nie jest.
Czy pracodawca musi podać przyczynę wypowiedzenia?
Tak, gdy to pracodawca wypowiada umowę o pracę w przypadkach wymaganych przez Kodeks pracy. Z treści przepisów wynika też, że w oświadczeniu pracodawcy o wypowiedzeniu umowy albo rozwiązaniu jej bez wypowiedzenia powinno znaleźć się pouczenie o prawie odwołania do sądu pracy.
Z perspektywy pracownika ma to ogromne znaczenie. Brak prawidłowej przyczyny albo wadliwe pouczenie może mieć znaczenie w sporze przed sądem pracy i wpływać na roszczenia odszkodowawcze. PIP przypomina, że odszkodowanie z tytułu wadliwego wypowiedzenia może wynosić równowartość wynagrodzenia od 2 tygodni do 3 miesięcy, nie mniej jednak niż za okres wypowiedzenia.
Co dzieje się z umową zawartą na czas określony?
Taka umowa kończy się z upływem czasu, na jaki została zawarta, chyba że wcześniej zostanie rozwiązana za porozumieniem stron, za wypowiedzeniem albo bez wypowiedzenia. To oznacza, że sama data końcowa wpisana w umowie może zakończyć stosunek pracy bez potrzeby składania dodatkowego wypowiedzenia.
Jeżeli jednak strony chcą zakończyć współpracę wcześniej, mogą skorzystać z tych samych podstawowych trybów rozwiązania umowy, które przewiduje Kodeks pracy.
Jakie obowiązki ma pracodawca po zakończeniu umowy?
Najważniejszy obowiązek to wydanie świadectwa pracy. PIP wskazuje, że pracodawca musi wydać pracownikowi świadectwo pracy w dniu, w którym następuje ustanie stosunku pracy. Dotyczy to każdego rodzaju umowy o pracę i jest obowiązkiem bezwzględnym.
To dokument, którego nie wolno bagatelizować. Bez świadectwa pracy pracownik może mieć problem z ustaleniem uprawnień u kolejnego pracodawcy albo przy załatwianiu spraw urzędowych.
Jaka forma zakończenia umowy jest najbezpieczniejsza?
Najbezpieczniejsza organizacyjnie jest zwykle forma pisemna, niezależnie od tego, czy strony wybierają porozumienie, wypowiedzenie czy rozwiązanie bez wypowiedzenia. Jeśli obie strony chcą szybko i spokojnie zakończyć współpracę, zwykle najlepiej sprawdza się porozumienie stron. Jeśli jedna strona chce odejść samodzielnie, stosuje wypowiedzenie. Jeśli doszło do ciężkiego naruszenia obowiązków, możliwe jest rozwiązanie bez wypowiedzenia, ale ten tryb wymaga szczególnej ostrożności.
Podsumowanie
Żeby legalnie zakończyć umowę o pracę, trzeba najpierw wybrać właściwy tryb: porozumienie stron, wypowiedzenie, rozwiązanie bez wypowiedzenia albo zakończenie z upływem czasu, na jaki umowa została zawarta. Kluczowe znaczenie mają forma pisemna, prawidłowy okres wypowiedzenia, termin 1 miesiąca przy dyscyplinarnym zwolnieniu przez pracodawcę oraz obowiązek wydania świadectwa pracy w dniu ustania zatrudnienia.
