Choroba zawodowa to choroba wpisana do urzędowego wykazu chorób zawodowych, jeśli można bezspornie albo z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić, że powstała przez czynniki szkodliwe w środowisku pracy albo przez sposób wykonywania pracy. Samo zachorowanie nie wystarczy, konieczne jest jeszcze potwierdzenie związku z pracą i decyzja właściwego państwowego inspektora sanitarnego. Podejrzenie choroby zawodowej zgłasza się niezwłocznie do właściwego państwowego inspektora sanitarnego oraz właściwego okręgowego inspektora pracy. Choroby zawodowe to temat, który często pojawia się dopiero wtedy, gdy pracownik od dłuższego czasu ma problemy zdrowotne i zaczyna łączyć je z warunkami pracy. W praktyce nie chodzi wyłącznie o górników, pracowników przemysłu czy osoby mające kontakt z chemikaliami. Chorobą zawodową może być także na przykład zawodowa choroba skóry, uszkodzenie słuchu od hałasu, choroba narządu głosu albo choroba zakaźna związana z wykonywaną pracą. Ważne jest jednak jedno: musi to być choroba z urzędowego wykazu.
Czym jest choroba zawodowa?
Choroba zawodowa to choroba wymieniona w wykazie chorób zawodowych, jeżeli ocena warunków pracy pozwala stwierdzić, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy. Taką definicję podaje sanepid, odwołując się do art. 235¹ Kodeksu pracy.
Najprościej mówiąc: choroba musi spełniać dwa warunki jednocześnie. Po pierwsze, musi znajdować się w wykazie chorób zawodowych. Po drugie, musi istnieć związek między chorobą a pracą, na przykład z hałasem, pyłem, substancjami chemicznymi, promieniowaniem, przeciążeniem narządu głosu, pracą w wymuszonej pozycji albo kontaktem z materiałem zakaźnym.
Czy każda choroba związana z pracą jest chorobą zawodową?
Nie. Nie każda choroba, która pogorszyła się przez pracę, będzie formalnie chorobą zawodową. Aby ją uznać, musi być wymieniona w wykazie chorób zawodowych i musi zostać potwierdzony związek z warunkami pracy.
To ważna różnica. Pracownik może mieć dolegliwości zdrowotne, które rzeczywiście utrudniają mu wykonywanie obowiązków, ale jeśli dana jednostka chorobowa nie znajduje się w wykazie albo nie da się potwierdzić związku z narażeniem zawodowym, sanepid może odmówić stwierdzenia choroby zawodowej.
Gdzie znajduje się wykaz chorób zawodowych?
Wykaz chorób zawodowych jest załącznikiem do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych. Sanepid wskazuje, że wykaz stanowi załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych, obecnie ogłoszonego jako tekst jednolity w Dz.U. 2022 poz. 1836.
Od 21 grudnia 2025 r. obowiązują zmiany w wykazie. Rozporządzenie z 12 listopada 2025 r. zmieniło między innymi opis przewlekłego obturacyjnego zapalenia oskrzeli, dodało eozynofilowe zapalenie oskrzeli, rozszerzyło część dotyczącą nowotworów o raka jajnika i nowotwór przewodu pokarmowego oraz zmieniło opis trwałego odbiorczego ubytku słuchu spowodowanego hałasem.
Jakie choroby znajdują się w wykazie chorób zawodowych?
Wykaz obejmuje główne grupy chorób, które mogą zostać uznane za zawodowe, jeśli spełnione są warunki dotyczące narażenia w pracy. Są to między innymi:
| Grupa chorób z wykazu | Przykłady |
|---|---|
| Zatrucia i ich następstwa | zatrucia ostre lub przewlekłe wywołane substancjami chemicznymi |
| Choroby pyłowe płuc | pylica krzemowa, pylica górników kopalń węgla, pylica spawaczy, pylica azbestowa |
| Choroby opłucnej i osierdzia | choroby wywołane pyłem azbestu |
| Choroby układu oddechowego | astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, eozynofilowe zapalenie oskrzeli |
| Choroby narządu głosu | przewlekłe choroby głosu spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym trwającym co najmniej 15 lat |
| Choroby wywołane promieniowaniem | ostra choroba popromienna, zaćma popromienna, przewlekłe uszkodzenia skóry lub szpiku |
| Nowotwory zawodowe | m.in. rak płuca, rak oskrzela, międzybłoniak, nowotwory układu krwiotwórczego, rak krtani, rak jajnika, nowotwór przewodu pokarmowego |
| Choroby skóry | alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia, trądzik olejowy lub chlorowy |
| Choroby układu ruchu | przewlekłe zapalenie ścięgna, kaletki maziowej, uszkodzenie łąkotki, zapalenie okołostawowe barku |
| Choroby obwodowego układu nerwowego | zespół cieśni nadgarstka, zespół rowka nerwu łokciowego |
| Uszkodzenia słuchu | trwały odbiorczy ubytek słuchu spowodowany hałasem |
| Zespół wibracyjny | postać naczyniowo-nerwowa, kostno-stawowa albo mieszana |
| Choroby związane z ciśnieniem | choroba dekompresyjna, urazy ciśnieniowe |
| Choroby od temperatury | udar cieplny, wyczerpanie cieplne, odmroziny |
| Choroby oczu | alergiczne zapalenie spojówek, zaćma wywołana promieniowaniem, zmiany siatkówki |
| Choroby zakaźne i pasożytnicze | choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa |
Wykaz zawiera także okresy, w których udokumentowane objawy chorobowe pozwalają rozpoznać chorobę zawodową mimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu. Przy części chorób okres jest konkretny, na przykład 1 rok, 2 lata albo 10 lat, a przy niektórych wskazano, że okresu nie można określić.
Kiedy można rozpoznać chorobę zawodową po odejściu z pracy?
Chorobę zawodową można rozpoznać w czasie zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu takiej pracy. Warunek jest jeden: udokumentowane objawy chorobowe muszą wystąpić w okresie wskazanym w wykazie chorób zawodowych.
Przykład: jeśli wykaz przewiduje dla danej choroby okres 2 lat, objawy muszą zostać udokumentowane w tym czasie po zakończeniu pracy w narażeniu. Przy niektórych chorobach, zwłaszcza pylicach albo części chorób nowotworowych, okres może być określony jako niemożliwy do wskazania albo ustalany indywidualnie, ponieważ choroba może ujawnić się po wielu latach.
Kto może zgłosić podejrzenie choroby zawodowej?
Podejrzenie choroby zawodowej może zgłosić pracodawca, lekarz właściwy do rozpoznania choroby zawodowej, pracownik albo były pracownik. Pracownik aktualnie zatrudniony zgłasza podejrzenie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną, natomiast były pracownik może zgłosić podejrzenie bezpośrednio do właściwych organów.
W praktyce oznacza to, że sprawa nie musi wyjść wyłącznie od pracodawcy. Jeśli pracownik widzi związek między objawami a warunkami pracy, może rozpocząć procedurę, ale powinien zadbać o dokumentację medyczną i informacje o narażeniu zawodowym.
Gdzie zgłosić podejrzenie choroby zawodowej?
Podejrzenie choroby zawodowej zgłasza się do właściwego państwowego inspektora sanitarnego oraz właściwego okręgowego inspektora pracy. Właściwość ustala się zwykle według miejsca, w którym praca jest lub była wykonywana, a gdy nie da się tego ustalić, według miejsca ostatniego narażenia zawodowego.
Zgłoszenia należy dokonać niezwłocznie, na odpowiednim formularzu. To ważne, bo procedura wymaga oceny narażenia zawodowego, skierowania na badania i zebrania dokumentów, które mogą potwierdzić albo wykluczyć związek choroby z pracą.
Jak wygląda procedura stwierdzania choroby zawodowej?
Po otrzymaniu zgłoszenia właściwy państwowy inspektor sanitarny wszczyna postępowanie albo odmawia jego uruchomienia, jeśli zgłoszenie jest oczywiście bezzasadne. W ramach postępowania przeprowadza się ocenę narażenia zawodowego, sporządza kartę oceny narażenia i kieruje pracownika albo byłego pracownika na badania do jednostki orzeczniczej I stopnia.
Lekarz orzecznik wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania. Robi to na podstawie badań, dokumentacji medycznej, dokumentacji zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego.
Na końcu decyzję administracyjną wydaje właściwy państwowy inspektor sanitarny. Może to być decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzja o braku podstaw do jej stwierdzenia.
Kto wydaje orzeczenie lekarskie?
Orzeczenie lekarskie w pierwszej kolejności wydają jednostki orzecznicze I stopnia. Należą do nich między innymi poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy, kliniki i poradnie chorób zawodowych uczelni medycznych, odpowiednie poradnie lub oddziały chorób zakaźnych oraz podmioty lecznicze, w których pracownik był hospitalizowany z powodu ostrych objawów choroby.
Jeśli pracownik nie zgadza się z orzeczeniem I stopnia, może złożyć wniosek o ponowne badanie przez jednostkę orzeczniczą II stopnia. Termin wynosi 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia, a wniosek składa się za pośrednictwem jednostki, która wydała pierwsze orzeczenie.
Czy można odwołać się od decyzji sanepidu?
Tak. Od decyzji państwowego inspektora sanitarnego wydanej w pierwszej instancji może odwołać się zarówno pracownik, jak i pracodawca. Termin na odwołanie wynosi 14 dni od dnia otrzymania decyzji. Odwołanie trafia do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego.
Decyzja wydana w drugiej instancji jest ostateczna, ale można ją zaskarżyć do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Termin na skargę wynosi 30 dni od doręczenia decyzji stronie. Od wyroku WSA przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Jakie dokumenty są ważne przy chorobie zawodowej?
Najważniejsze są dokumenty medyczne, dokumentacja przebiegu zatrudnienia i dokumenty dotyczące narażenia zawodowego. Lekarz orzecznik może potrzebować informacji o organizacji pracy, godzinach nadliczbowych, czynnikach szkodliwych, środkach ochronnych, wynikach badań profilaktycznych oraz wcześniejszym leczeniu.
Pracownik powinien więc zebrać wszystko, co pokazuje przebieg choroby i warunki pracy. Mogą to być wyniki badań, zaświadczenia lekarskie, opisy stanowiska, informacje o pomiarach czynników szkodliwych, dokumenty BHP, skierowania na badania profilaktyczne i historia zatrudnienia.
Jakie świadczenia mogą przysługiwać przy chorobie zawodowej?
Osoba objęta ubezpieczeniem wypadkowym, która doznała stałego albo długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby zawodowej, może ubiegać się o jednorazowe odszkodowanie z ZUS. Od 1 kwietnia 2026 r. stawka za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wynosi 1781 zł.
O świadczenie mogą wystąpić także uprawnieni członkowie rodziny osoby, która zmarła wskutek choroby zawodowej. ZUS wydaje decyzję w ciągu 14 dni od otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika albo komisji lekarskiej lub od wyjaśnienia ostatniej okoliczności, a wypłata następuje w terminie 30 dni od dnia wydania decyzji.
Czy ZUS wypłaca odszkodowanie automatycznie?
Nie. ZUS nie wypłaca jednorazowego odszkodowania automatycznie. Trzeba złożyć wniosek wraz z wymaganymi dokumentami, a stopień uszczerbku na zdrowiu oraz jego związek z chorobą zawodową ocenia lekarz orzecznik ZUS albo komisja lekarska ZUS po zakończeniu leczenia lub rehabilitacji.
To oznacza, że samo stwierdzenie choroby zawodowej przez sanepid nie kończy wszystkich formalności. Jest kluczowe, ale w sprawie świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego trzeba przejść procedurę w ZUS.
Czym choroba zawodowa różni się od wypadku przy pracy?
Choroba zawodowa rozwija się zwykle w związku z dłuższym narażeniem na czynnik szkodliwy albo sposób wykonywania pracy. Wypadek przy pracy jest natomiast zdarzeniem nagłym. Oba zdarzenia mogą dawać prawo do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego, ale procedura ich ustalania jest inna.
Przykład: nagły uraz ręki podczas obsługi maszyny to może być wypadek przy pracy. Z kolei trwały ubytek słuchu spowodowany wieloletnią pracą w hałasie może być chorobą zawodową, jeśli spełnia kryteria z wykazu i zostanie potwierdzony związek z narażeniem zawodowym.
Co warto zrobić, gdy podejrzewasz chorobę zawodową?
Najpierw warto sprawdzić, czy dana choroba znajduje się w wykazie chorób zawodowych. Następnie trzeba zebrać dokumentację medyczną i informacje o warunkach pracy. Jeśli jesteś nadal zatrudniony, zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej przechodzi przez lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną. Jeśli jesteś byłym pracownikiem, możesz zgłosić podejrzenie bezpośrednio do właściwego państwowego inspektora sanitarnego i właściwego okręgowego inspektora pracy.
Nie warto zwlekać, szczególnie przy chorobach, dla których wykaz przewiduje konkretny termin wystąpienia udokumentowanych objawów po zakończeniu pracy w narażeniu. W części przypadków liczy się 1 miesiąc, 1 rok, 2 lata, 3 lata albo 10 lat, zależnie od choroby.
